همانطور که میدانید فوتبال ورزشی است که بیش از یک قرن است که مورد توجه اکثر مردم قرار گرفته و در نتیجه بدیهی است که مانند کیت های بازیکنان و داوران ؛قوانین آن نیز تغییر کند.در این مقاله با هم نگاهی به قوانین مختلف داوری فوتبال و همچنین تغییرات آن در تاریخ فوتبال میاندازیم. این مطلب در آبان ۱۴۰۵ با تازهترین تغییرات قوانین IFAB تا فصل ۲۰۲۶–۲۷ و نوآوریهای داوری جام جهانی ۲۰۲۶ بهروز شده است.
قبل از بررسی جزئی بهتر است نگاهی کلی به قوانین این بازی بیاندازیم.

- زمین بازی: بازی در زمین چمن طبیعی یا مصنوعی انجامگیرد. از چمن مصنوعی در بازیهای جام کنفدراسیون ها یا مسابقات بینالمللی باشگاهی استفاده میشود. زمینها باید حداقل کیفیت زیاد بینالمللی تعیینشده توسط فیفا را داشتهباشد.
- توپ: توپ بازی باید از چرم یا مواد مناسب دیگر ساخته شدهباشد و قطر آن بیش از ۲۳ سانتیمتر یا کمتر از ۲۲ سانتیمتر نباشد.همچنین محیط آن بیش از ۷۰ سانتی متر یا کمتر از ۶۸ سانتی متر نباشد.

- تعداد بازیکنان: هرتیم در هر بازی باید ۱۱ بازیکن درون زمین داشتهباشد که یکی از آنها دروازه بان است. تیمی که افراد درون زمینش کمتر از ۷ بازیکن باشد، حق ادامهٔ بازی را ندارد.
- تجهیزات بازیکنان: بازیکن حق استفاده یا پوشیدن هرگونه چیز خطرناکی مانند جواهرات را ندارد.
- داور: داور در فوتبال حکم قاضی را دارد و میتواند در صورت دیدن رفتار خشونتآمیز از کارت زرد یا قرمز استفاده کند.
- کمک داوران: دو کمک داور در زمین وجود دارند که میتوانند در این موارد به تصمیم داور اعتراضکنند:
- – هنگامی که تمام توپ میدان بازی را ترککند.
- – هنگامی که کرنر، گل و پرتاب انجام میگیرد.
- – هنگامی که ممکناست یک بازیکن در شرایط آفساید باشد.
- – تیمی درخواست تعویضکند.
- – هنگامی که از دیدگاه داور، سوءرفتار یا هر حادثهٔ دیگری رخدهد.
- – هنگامی که خطایی انجام میگیرد، کمکداور میتواند مسئله را بهتر برای داور توضیحدهد.
- – هنگامی که در ضربات پنالتی، پیش از این که بازیکن ضربه را بزند، دروازهبان پایش از خط دروازه جلوتر بیاید و توپ وارد دروازهشود، کمکداور اعتراض میکند.
- مدت زمان بازی: بازی فوتبال در دو نیمه ۴۵ دقیقهای انجام میگیرد، مگر اینکه داور و دوتیم بر تغییر مدت زمان بازی توافق کردهباشند. هرگونه توافق برای تغییر مدت زمان بازی (برای مثال کاهش هر نیمه به ۴۰ دقیقه بهدلیل نبود نور کافی) باید پیش از انجام بازی، صورت گرفتهباشد.
- آغاز مجدد بازی: بازی در این موارد مجدداً آغاز میگردد:
- – هنگام آغاز مسابقه
- – پس از بهثمر رسیدن یک گل در طول بازی
- – هنگام آغاز نیمه دوم
- – هنگام آغاز هردو نیمه وقتهای اضافی.
- توپ درون و بیرون از بازی: هنگامی که تمام توپ از خط دروازه یا خطهای طولی و عرضی زمین رد شود، بازی توسط داور متوقف میشود.
- نحوهٔ گلزدن: هنگامی که تمام توپ از خط دروازه رد شود، بهشرطی که پیش از آن خطایی صورت نگرفتهباشد، این تیم گل بهثمر رساندهاست.
- آفساید: بازیکنی در موقعیت آفساید است که هنگام ارسال توپ از سوی همتیمی، در نیمهی زمین حریف باشد و به خط دروازهی حریف از توپ و از دومین بازیکن آخر حریف نزدیکتر باشد. بودن در این موقعیت بهتنهایی خطا نیست و فقط وقتی جریمه میشود که بازیکن در جریان بازی دخالت کند.
- خطا و سوءرفتار: هنگامی که بازیکنی هریک از این خطاها را انجامدهد، خطا کردهاست و ضربهٔ آزاد به تیم حریف تعلق میگیرد:
- – زدن ضربه یا لگد به بازیکن حریف
- – خطای پشت پا زدن یا تلاش برای انجام خطای پشت پا زدن
- – پرش بر روی بازیکن حریف
- – حمله به حریف
- – حملات یا اقدام به حملات به حریف
- – هلدادن حریف
- – تکلزدن بر روی حریف.
- ضربات آزاد: ضربات آزاد یا بهشکل مستقیم یا غیرمستقیماند.
- ضربهٔ پنالتی: اگر بازیکن تیم خودی، بر روی بازیکن حریف که در محوطهٔ جریمهشان است، خطا کند، خطای پنالتی صورت گرفتهاست. شانس گلزدن از ضربهٔ پنالتی بهشکل مستقیم، بسیار زیاد است. زمان تلفشده برای زدن یک پنالتی، در پایان هر نیمه یا وقت اضافه گرفته میشود.
- پرتاب اوت: پرتاب یکی از روشهای آغاز مجدد بازیاست. هنگامی که توپ به بازیکنی برخورد کند و تمام توپ از خط طولی زمین بیرونبرود، تیم حریف باید توپ را از محل بیرونرفتن آن روی خط، پرتابکند. گلزدن با یک پرتاب ممنوعاست.
- ضربه دروازه: شروع مجدد از دروازه یکی دیگر از روشهای آغاز مجدد بازیاست. اگر توپ از خط دروازه رد شود و بازیکن حریف به توپ برخورد کرده باشد، ضربه دروازه محسوب میشود. ممکن است یک گل به صورت مستقیم از ضربه دروازه به ثمر برسد؛ اما در صورتی که گل به خودی نباشد.
- ضربه کرنر: ضربهٔ کرنر روشی دیگر برای آغاز مجدد بازیاست. هنگامی که توپ به بازیکن خودی برخورد کند و از خط عرضی کنار دروازه خودی رد شود، برای تیم حریف ضربهٔ کرنر بهدست میآید. یک گل ممکن است از راه ضربهٔ کرنر بهطور مستقیم به تیم حریف بهثمر رساندهشود
کارتهای زرد و قرمز

امروزه این کارتها در کنار لباس و سوت داوری که یکی از بدیهیترین لوازم برای قاضی مسابقه به شمار میرود. اما این ابزار از جام جهانی ۱۹۷۰ وارد فوتبال شد و بیش از نیم قرن است که در جامهای جهانی استفاده میشود. کن استون داور انگلیسی که مسابقه معروف شیلی و ایتالیا در جامجهانی ۱۹۶۲ و فینال جامحذفی سال ۱۹۶۳ انگلستان را هم قضاوت کرده است، مبدع استفاده از این کارتها است. او در جامجهانی ۱۹۶۶ مشاهده کرد که برای اخراج بازیکنان هیچ روش یکسان و مطمئنی وجود ندارد. گاهی اوقات هم به دلیل مشکلات در تسلط به زبان انگلیسی داور به خوبی نمیتوانست منظورش را به بازیکن برساند و همین امر مشکلات زیادی را به وجود آورده بود. در مصاحبه ای او تعریف میکند که در ترافیک منطقه کنزینگتون لندن وی با مشاهده رنگ زرد و قرمز چراغهای راهنمایی متوجه میشود که از این روش برای فوتبال هم میتوان استفاده کرد. رنگ زرد برای اخطار و احتیاط و رنگ قرمز برای اخراج و توقف. بدین ترتیب برای نخستین بار در سال ۱۹۷۰ این کارتها مورد استفاده قرار گرفتند. در مسابقه افتتاحیهی این رقابتها بین شوروی و مکزیک داور مسابقه از ۵ کارت زرد استفاده کرد اما در کل این دوره هیچ کارت قرمزی به کسی داده نشد. سرانجام در سال ۱۹۷۴ بود که کارلوس کازلی بازیکن تیم شیلی با دریافت دو کارت زرد از زمین مسابقه اخراج شد؛ و در تاریخ این مسابقات اولین شخصی بود که کارت قرمز دریافت میکرد. در سال ۲۰۰۶ هم جالبترین اتفاق در زمینهی استفاده از این کارتها رخ داد. گراهام پل داور انگلیسی به سیمونیچ بازیکن تیم کرواسی سه کارت زرد داد تا او را اخراج کند. یک اشتباه بزرگ که برای همیشه در تاریخ جامجهانی به یادگار ماند.
استفاده از بازیکنان تعویضی
این هم یکی دیگر از بدیهیات فوتبال امروز است که مانند کارتهای رنگی داوران از سال ۱۹۷۰ به بعد مجوز استفاده از آن صادر شد. در فینال ۱۹۶۶ جیمی گریوز و جف هرست، دو مهاجم بزرگ انگلیسیها به این دلیل موفق به بازی در کنار هم نشدند که مجوزی برای تعویض بازیکنان وجود نداشت. چهار سال بعد در مسابقه بین مکزیک و شوروی، آناتولی پوژاچ نخستین بازیکنی بود که به عنوان تعویضی وارد زمین شد و نام خودش را در تاریخ مسابقات ثبت کرد. البته برای کاملتر شدن این قانون هنوز زمان نیاز بود. تا سال ۱۹۹۰ تیمها مجاز بودند که ۵ بازیکن تعویضی معرفی کنند و فقط از ۲ نفر آنها استفاده نمایند. در سال ۱۹۹۴ هم تعداد تعویضیها به سه نفر افزایش یافت. اما از آن سه نفر یک جای تعویض برای دروازهبانها باید حفظ میشد. تا اینکه سرانجام در جامجهانی ۱۹۹۸ فرانسه بود که دو اتفاق مهم رخ داد. تعداد تیمهای شرکتکننده به ۳۲ عدد افزایش یافت و قانون سه تعویض بدون محدودیت پستهای بازیکنان هم اعمال شد. فوتبال قدمی دیگر به سوی تکامل مقرراتش برداشته بود. بعدها در سال ۲۰۲۲ قانون پنج تعویض در سه نوبت بهطور دائمی وارد قوانین فوتبال شد و از فصل ۲۰۲۴–۲۵ هم تعویضهای ویژهی ضربهی مغزی (Concussion) با انتخاب برگزارکنندهی هر رقابت به قوانین اضافه شد.



قانون گل طلایی و نقرهای
بنا به تجربهی چندین دورهی گذشته، فیفا متوجه شده بود که تیمها در وقتهای اضافهی مراحل حذفی، بسیار محتاطانه بازی میکنند. برخی از آنها حتی کاملا مشتاقانه به دنبال کشاندن بازی به ضربات پنالتی بودند. بر این اساس طرح قانون گل طلایی تصویب شد و به اجرا در آمد. تا تیمها بیشتر به دنبال ریسک و فوتبال هجومی باشند. این قانون در فینال جامملتهای ۱۹۹۶ و ۲۰۰۰ اروپا در تعیین قهرمان بسیار موثر بود؛ و در جامجهانی ۹۸ هم در مسابقه معروف فرانسه با پاراگوئه باعث حذف تیم چیلاورت افسانهای از مسابقات شد. پس از جامجهانی ۲۰۰۲ قانون گل طلایی به نسخهای جدیدتر یعنی گل نقرهای تغییر کرد. چون باز هم تیمها به جای فوتبال تهاجمی بازی محتاطانهای ارائه میکردند. گل نقرهای در یورو ۲۰۰۴ استفاده شد اما پس از آن رقابتها هر دو قانون طلایی و نقرهای دیگر مورد اجرا قرار نگرفتند. فیفا از هر دو تصمیم عقب نشینی کرده بود.

ضربات پنالتی

انجام بازیهای تکراری یا حتی پرتاب سکه از جمله روشهای متداول انتخاب برنده در هنگام تساوی بازیها بود. اما در یورو ۷۶ بود که چکسلواکی با کمک این قانون جدید موفق به شکست آلمان در فینال رقابتها شد. در جامجهانی ۱۹۷۸ قانون ضربات پنالتی توسط فیفا تایید شد. اما برای اولین بار در ۱۹۸۲ بود که آلمان با کمک این قانون موفق به حذف فرانسه از رقابتهای جامجهانی شد. از آن زمان دهها مسابقهی جام جهانی با ضربات پنالتی تمام شده و سه فینال ۱۹۹۴، ۲۰۰۶ و ۲۰۲۲ هم با پنالتی تعیین تکلیف شد؛ برزیل، ایتالیا و آرژانتین با کمک این قانون قهرمان جهان شدند. تا جام جهانی ۲۰۲۲، آرژانتین با ۶ پیروزی پرافتخارترین تیم در ضربات پنالتی بود و آلمان هم هر ۴ ضربات پنالتیاش را برده بود؛ انگلستان با ۳ شکست در ۱۹۹۰، ۱۹۹۸ و ۲۰۰۶ سالها بدشانسترین تیم این بخش شناخته میشد. تیمهایی مثل کرهجنوبی، پاراگوئه و بلژیک هر ۵ ضربهشان را گل کردهاند و سوئیس در ۲۰۰۶ و اسپانیا در ۲۰۲۲ با گل نکردن هیچکدام از ضربههایشان بدترین رکورد را دارند.
سه امتیاز به ازای هر پیروزی
در انگلستان از سال ۱۹۸۱ این قانون اجرا شده بود تا تیمها فوتبال تهاجمیتر به نمایش بگذارند. اما پس از جامجهانی تدافعی و نا امیدکنندهی ۱۹۹۰ سرانجام فیفا قبول کرد که این قانون در جام جهانی نیز اجرا شود. جام ۱۹۹۴ در آمریکا شاهد این تغییر بود. بدون انجام این تغییر ممکن به عنوان مثال در سال ۲۰۱۰ نیوزلند با سه تساوی موفق به صعود از گروهش شود. در حالی که آنها در گروه سوم شده و اسلواکی به جای آنها به مرحله بعدی رفت. البته نتایج تحقیقات در دورههای ۱۹۹۴،۲۰۰۲ و ۲۰۰۶ مشخص کرد که با قانون دو امتیازی قبلی هم تیمهای مشابهی از گروه صعود میکردند.
VAR؛ داور ویدیویی
برای بهبود قضاوت در فوتبال و همینطور راحت تر شدن تصمیم گیری برای داوران سیستمی به نام VAR طراحی شده که به کمکداور ویدیویی معروف است. در این سیستم دوربینهای مختلفی در قسمتهای مختلف ورزشگاه کار گذاشته شده و داوران ویدیویی با بازبینی تصاویر، در چهار موقعیت گل، پنالتی، کارت قرمز مستقیم و اشتباه در تشخیص هویت بازیکن به داور وسط کمک میکنند. VAR اولین بار در جام جهانی ۲۰۱۸ روسیه بهطور رسمی استفاده شد و فیفا در جام جهانی ۲۰۲۲ قطر فناوری آفساید نیمهخودکار را هم به آن اضافه کرد. لیگ برتر انگلیس هم از ۲۳ فروردین ۱۴۰۴ (۱۲ آوریل ۲۰۲۵) آفساید نیمهخودکار را به کار گرفت.

تازهترین تغییرات قوانین داوری فوتبال (۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶)
قوانین فوتبال را هیئت بینالمللی فوتبال (IFAB) تعیین میکند. این هیئت هر سال در اسفند جلسهی سالانهاش را برگزار میکند و تغییرات تصویبشده معمولا از ۱ ژوئیه (۱۰ تیر) اجرا میشوند. مهمترین تغییرات سه فصل اخیر اینها هستند:
فصل ۲۰۲۴–۲۵
- تعویضهای دائمی ویژهی ضربهی مغزی که پیشتر آزمایشی بود، با انتخاب برگزارکنندهی هر رقابت وارد قوانین شد.
- ایدهی کارت آبی و اخراج موقت (Sin bin) در فوتبال حرفهای کنار گذاشته شد و اخراج موقت فقط در فوتبال پایه و ردههای پایین باقی ماند.
- در ضربهی پنالتی، ورود زودهنگام بازیکنان به محوطه فقط وقتی جریمه میشود که روی نتیجهی ضربه اثر داشته باشد؛ توپ هم باید با مرکز نقطهی پنالتی تماس داشته یا روی آن باشد.
- طرح «فقط کاپیتان با داور صحبت کند» بهصورت آزمایشی شروع شد و یوفا آن را در یورو ۲۰۲۴ اجرا کرد.
فصل ۲۰۲۵–۲۶
- اگر دروازهبان توپ را بیش از ۸ ثانیه در دست نگه دارد، به تیم حریف ضربهی کرنر داده میشود و داور ۵ ثانیهی آخر را با دست برای او میشمارد. پیش از این، محدودیت ۶ ثانیه بود و جریمهاش ضربهی آزاد غیرمستقیم.
- برگزارکنندگان مسابقات میتوانند قانون «فقط کاپیتان» را اجرا کنند و داور بعد از بازبینی VAR تصمیم نهایی را برای تماشاگران ورزشگاه اعلام کند.
- این تغییرات اولین بار در جام باشگاههای جهان ۲۰۲۵ آمریکا اجرا شد.
فصل ۲۰۲۶–۲۷ (قوانین فعلی)
جلسهی سالانهی IFAB در ۹ اسفند ۱۴۰۴ (۲۸ فوریه ۲۰۲۶) این تغییرات را تصویب کرد که از جام جهانی ۲۰۲۶ اجرا شدند:
- شمارش معکوس ۵ ثانیهای به پرتاب اوت و ضربهی دروازه هم رسید؛ پرتاب اوتِ دیرهنگام به حریف داده میشود و ضربهی دروازهی دیرهنگام به کرنر برای حریف تبدیل میشود.
- بازیکن تعویضی باید حداکثر در ۱۰ ثانیه زمین را ترک کند؛ در غیر این صورت بازیکن جایگزین تا اولین توقف بازی پس از یک دقیقه نمیتواند وارد زمین شود.
- بازیکنی که برای مداوا داخل زمین بررسی میشود، باید یک دقیقه بیرون از زمین بماند.
- VAR حالا در کارت زرد دومِ اشتباه، اشتباه در تشخیص هویت بازیکن و کرنرِ اشتباه هم میتواند دخالت کند.
- داوران اجازه دارند دوربین روی سینه یا سر داشته باشند.
- در جلسهی ویژهی ۸ اردیبهشت ۱۴۰۵، برگزارکنندگان اجازه پیدا کردند برای پوشاندن دهان هنگام درگیری با بازیکن حریف و ترک زمین به نشانهی اعتراض کارت قرمز بدهند.
نوآوریهای داوری در جام جهانی ۲۰۲۶
- نسخهی جدید آفساید نیمهخودکار: آفسایدهای واضح با هشدار صوتی مستقیم به داوران داخل زمین اعلام میشد و بازیکنان در تصاویر بازبینی بهصورت آواتار سهبعدی نمایش داده میشدند.
- توپ «تریوندا» ساخت آدیداس یک حسگر حرکتی ۵۰۰ هرتزی داشت که دادههایش برای تشخیص لمس توپ به VAR کمک میکرد.
- داوران در هر ۱۰۴ مسابقه دوربین بدنی داشتند و تصمیمهای VAR از بلندگوی ورزشگاه اعلام میشد.
- قانون تازهی پوشاندن دهان هم در همین جام اجرا شد؛ از جمله میگل آلمیرون، بازیکن پاراگوئه، به همین دلیل کارت قرمز گرفت.
مطالب مرتبط
سیر تحول لباس داوران را در نکات جالب لباسهای داوری بخوانید و برای آشنایی با تاریخچهی پیراهن بازیکنان، تاریخچه لباسهای فوتبالی را ببینید. ستهای فوتبالی و کیتهای تیمی تاکتیک هم در دستهی ست فوتبالی مردانه هستند.
